خانه / بومگردی / سفر آگاهانه بلوچستان، قسمت سوم – ۱۰ توصیه فرهنگی پیش از سفر
دختربچه بلوچ - بانوک

سفر آگاهانه بلوچستان، قسمت سوم – ۱۰ توصیه فرهنگی پیش از سفر

در سری نوشته‌هام با موضوع بلوچستان، سعی می‌کنم از تجربیاتِ سه سفری که در یک سال گذشته به این منطقه داشتم صحبت کنم.

موضوع دو پست قبلی‌: راهنمای کاملِ سفر به بلوچستان (معرفی مسیرهای گردشگری) و امنیت بلوچستان بود. در بخش سومِ این سری نوشته‌ها، قصد دارم نگاهی واقع‌بینانه از بیرون، به بافتِ فرهنگیِ مردمانِ بلوچ داشته باشم.

در این پست، ابتدا در ۶ عنوان (چرا باید این مطلب رو بخونم؟، اصالت، مذهب، مهمان‌نوازی، اقتصاد، زنان و دختران بلوچ) سعی کردم درمورد بافت فرهنگی مردمان بلوچ صحبت کنم. بعد از اون ۱۰ نکته‌ای رو که به نظرم لازم هست هر کسی قبل از سفر به بلوچستان بدونه تا سفر بهتر، مفیدتر و لذت‌بحش‌تری رو تجربه کنه، یادآوری کنم.

لطفا دو تا موضوع رو هنگام خوندن نوشته در نظر بگیرید:

اول – این نوشته تجربه‌ی حاصل از دیده‌ها، شنیده‌ها و برداشت‌های من‌ه. قطعا امکان وجود کاستی و اشتباه در اون وجود داره. خوشحال میشم اگه شما هم تجربه‌ای در این مورد دارید در نظرات، باهام در میون بذارید.

دوم – در خونگرمی، مهربانی  و مهمان‌نوازی بلوچ‌ها شکی نیست و خیلیا ازش گفتن و نوشتن. (خود من هم بارها گفتم و هرجا صحبتش بشه باز هم میگم) اما من سعی دارم در این نوشته همونطور که گفتم نگاه واقع‌بینانه‌تری داشته باشم و دو روی سکه رو ببینم.

چرا باید این مطلب رو بخونم؟

گردشگر در سفر به هر مقصدی، در واقع مهمانِ جامعه‌ی محلی محسوب میشه. از اونجایی که مهمان باید به فرهنگ، قوانین و اعتقاداتِ میزبان احترام بذاره (حتی اگر مخالفش باشه)، لازمه که قبل از سفر به هر مقصدی، سعی کنیم اطلاعاتِ کامل در مورد این قضایا بدست بیاریم تا هم جامعه محلی آزرده نشه، هم خودمون احساسِ بهتری در سفر داشته باشیم. پس بله! مهمانی آداب داره و باید از قبل بدونیمش! هدفِ اصلی این پست، آگاهی دادن درمورد آدابِ مهمانی‌ِ بلوچستانِ زیباست.

نکته‌ای که مهم‌ه اینه که توسعه گردشگری در یک مقصد (با وجود تمام سودی که برای جامعه محلی داره) نباید به قیمت از بین رفتن اصالت و فرهنگ اون باشه. به همین دلیل‎ه که اگه میخوایم مسئولانه سفر کنیم، باید قبل از سفر بدونیم داریم کجا میریم و اونجا چه ویژگی‌هایی داره و چه جزییاتی رو باید رعایت کنیم.

دختران بلوچ - تالاب لیپار

اصالت و میراث ناملموس بلوچ

مردم بلوچ، جزء اقوام ایرانی‌تبار و از شاخه‌های نسل آریایی‌ها هستند که ابتدا (در زمان کوروش) در ایالات شمالی و کوهستانی ایران ساکن بودند و همواره جزء ستون‌های اصلی سپاه ایرانیان بودن. فردوسی هم در شاهنامه در این مورد صحبت کرده. (با کمی جستجو می‌تونید پیشینه‌ی بلوچ رو مطالعه کنید)

اصالت در فرهنگ و آداب و رسوم + پایبندی به اون، از اولین چیزایی‌ه که در سفر به بلوچستان توجه آدم رو به خودش جلب میکنه. نخستین رویاروییِ هرکس با نزدیک شدن به این منطقه، دیدنِ مردان در لباس‌های بلند و گشادِ عموما سفیدِ ساده و زنان در لباس‌های رنگارنگِ سوزن‌دوزی‌شده با طرح‌های جذاب‌ه. 

لباس بلوچی زنانه

[موضوعی که به طور کلی برام جالب‎ه این‎ه که کلا در نواحیِ مرکزی ایران کمتر میشه این صحنه‌ها (مردمان یک منطقه در لباس محلی خودشون) رو دید. هرچی به مرزها نزدیک‌تر میشیم گویا اصالت بیشتر حفظ شده]

اما این اصالت تنها در پوشیدنِ لباسِ محلی خلاصه نمیشه. از غذاها و خوراکی‌ها گرفته تا رفتار و گفتار آدم‌ها، در همه و همه جلوه داره.

این موضوع خودش جزء جاذبه‌های اصلیِ این منطقه محسوب میشه. 

باغات میوه گرمسیری - بلوچستان
باغات میوه گرمسیری – بلوچستان

مذهب

مذهبِ بیشترِ مردمِ بلوچستان، اسلام-سنی است. هرچند مذهب، نقشِ پررنگی در زندگانیِ بلوچ‌ها داشته و داره، اما  بر خلافِ تصورِ رایج، در برخوردها و هم‌صحبتی‌هام با مردمان بلوچ، متوجه شدم اکثر قریب به اتفاق اونها معتقدند که مذهب نباید باعث جدایی و تفرقه بشه و همه‌ی ما هم‌نوع، برادر/خواهر و برابریم و انسانیت و خوب بودن‌ه که مهم‎ه!

ولی به وضوح دین و مذهب، تاثیر عمیقی روی فرهنگ و اعتقادات این جامعه داشته و داره.

مهمان‌نوازی

از برجسته‌ترین آدابِ بلوچ‌ها که بهش معروف هستن، مهمان‌نوازی‌ه. تاکیدِ دین، در پررنگ شدنِ این خصلت در فرهنگِ بلوچ، نقشِ اساسی داشته. تا جایی که در بیشترِ خونه‌ها، اتاقی به عنوان مهمان‌خانه در معماری در نظر گرفته شده که ورودی جدا از خانه داره.

سادگی و زندگی به دور از تجمل، یکی دیگه از ویژگی‌های بلوچ‌هاست. اما در عین همین سادگی، سعی می‌کنن با بهترین چیزهایی که دارن از مهمانانشون پذیرایی کنن. بعلاوه در بیشترِ خانه‌ها (به جز اونایی که رنگِ مدرنیته گرفته) مبل جایی نداره. به جاش دورتادورِ اتاق پشتی‌هایی برای نشتن هست.

خانه‌های بلوچی

سنتی به عنوان مَیارداری هم در میان بلوچ‌ها وجود داره که مهمان میارِ میزبان محسوب میشه. میزبان، تضمینِ امنیت و آسایشِ مَیار رو (مثل یک پناهنده)، در محدوده‌ی زندگی‌اش، برعهده‌ی خودش میدونه.

یکی از میزبانان ما داشت برامون تعریف میکرد: «اینجا یا بارون نمیاد، یا بارون سیل‌آسا میاد. خیلی وقتا ماشین‌ها نمی‌دونن، توی سیل گیر می‌کنن. ما هم به رسم مهمان‌نوازی می‌ریم و دعوتشون می‌کنیم تا خوب شدن اوضاع، بیان خونه‌ی ما. اما متاسفانه به خاطر تفکرات نادرست موجود، خیلی وقتا پیش میاد که از بلوچ‌ها می‌ترسن و نمیان. ما هم بهشون می‌گیم اگه نیاید ما غذا و … براتون میاریم همین‌جا. باورشون نمیشه تا میریم و براشون همه‌چی میاریم. همه‌ی کسایی که برخورد مستقیم با بلوچ‌ها دارن بعدش از تفکرات نادرستشون عذرخواهی میکنن.»

یه چیزی هم که خیلی جالبه، روش نشستن بلوچ‌ها در جمع‌هاست. یه پارچه بلند سفید که بهش میگن، کمرزانید یا شال بلوچی، همیشه همراه بلوچ‌هاست و موقع نشستن ازش استفاده می‌کنن. در این روش پارچه رو دور کمر می‌ندازن و در حالیکه دو زانو نشستن و زانوها روبروست، از جلو محکم می‌بندنش. این باعث خستگی کمتر در نشستن‌های طولانی میشه. حتما امتحانش کنید خیلی خوبه😄😍

کمرزانید، صندلی بلوچی، شال بلوچی
صندلی بلوچی

 

اقتصاد

متاسفانه به خاطرِ کم‌توجهیِ مسئولین کشوری به این منطقه، با وجود پتانسیل‌های فراوانِ توسعه اقتصادی و ثروتِ نهفته‌‌، محرومیتِ بلوچستان توجه رو به خودش جلب میکنه. اما بلوچ‌ها با وجود زندگی با حداقل‌ها، به داشته‌هاشون قانع هستن و «خدا رو شکر، خوبه» اولین جوابی‌ه که در پاسخ به پرسشِ وضعیتِ زندگی به گوش میرسه (هرچند به نظر من باید بین این قناعت و زیاده‌خواهی در جهت مثبت تعادلی برقرار بشه تا جامعه رو خواهان پیشرفت بیشتر و استفاده‌ی بیشتر از پتانسیل‌های موجود کنه). به طور کلی قناعت و ساده‌زیستی رو میشه از صفاتِ بارزِ بلوچ‌ها دونست.

از نتایجِ اصلیِ این محرومیت، نبودِ فرصت‌های شغلیِ مناسب‌ و کافی‌ه. به همین دلیل تعداد زیادی از افراد و جوانان، به شغل‌های کاذب مثل گازوییل‌ کشی (قاچاق سوخت) رو آوردن. همچنین به دلیل دسترسی به آب‌های آزاد، صیادی هم از مشاغلِ اصلیِ بومی در این منطقه است.

از اونجایی که به طور کلی در ایران پیشرفت و توسعه گردشگری یک مقصد از جزء به کل اتفاق میفته، برای رشد و توسعه بلوچستان هم باید تلاش‌های لازم و شروع کار توسط جامعه محلی صورت بگیره. خوشبختانه در سال‌های اخیر قدم‌های مثبتی از طرفِ جامعه محلی و اندک مسئولینِ دلسوزِ بومی، در جهت توسعه‌ی گردشگری منطقه برداشته شده که میتونه زمینه رو برای رشد اقتصادی و اشتغال‌آفرینی فراهم کنه.

زنان و دختران بلوچ

از مواردی که رویارویی باهاش برای کسایی که به بلوچستان سفر می‌کنن ناراحت‌کننده است، وضعیت زنان در بلوچستان‌ه. این از مواردی‌ه که به نظرم دین و مذهب، تاثیر نادرستی روی فرهنگ داشته. دختران بلوچ، مخصوصا در شهرهای کوچک و روستاها، از تحصیل محرومند(اکثرا نهایتا تا کلاس ششم تحصیل کردن)، در سنین پایین ازدواج می‌کنند و در جامعه نقش بسیار کمرنگی دارند. در واقع کمتر دختر بچه‌ای فرصت رشد و بروز استعدادهاش رو، با وجود اینکه خیلی باهوش هستن، پیدا میکنه. خوشبختانه این موضوع در شهرهای بزرگ منطقه مثل چابهار بسیار کمرنگ شده و تقریبا میشه گفت اصلا دیده نمیشه. 

ساحل تیس
بلوچستان، ساحل تیس، اردوی دانش‌آموزی

‌‌

یسری سلیمانی، دختر بچه‌ی نابغه‌ی بلوچ، که در مسابقات جهانی محاسبات ذهنی ریاضی نفر اول شده، نمونه‌ای از این موضوع‌ه. هم‌چنین در زمینه‌های دیگه هم نقش‌آفرینی زنان در چابهار دیده میشه.

یسرا سلیمانی
یسری سلیمانی

تسهیلگری و توانمندسازی زنان موضوعی‌ه که بحث درموردش به سادگی امکان‌پذیر نیست و نباید در این مورد بی‌گدار به آب زد. تحقیقات و تلاش‌های بسیاری در این‌‎باره صورت میگیره. همین الان هم هستند تسهلیگرانی که برای توانمندسازی زنان و دختران بلوچ در حال تلاش در این دیار هستند که تلاش‌هاشون بسیار قابل ستایش‌ه. (از جمله خانم‌ها مینا کامران و افسانه‌ احسانی. گروه بانوک که در انتهای پست درموردشون صحبت کردم نمونه‌ی نتیجه‌ی این تلاش‌هاست)

اما در این زمینه، بنظرم سه تا موضوع با توجه به شنیده‌ها و مطالعاتم کلیدی‌ه. اولی این که تغییرات در بافت و اعتقادات یه جامعه، به یکباره و ناگهانی نباید صورت بگیره و در غیر اینصورت، تبعات منفی زیادی داره. دوم اینکه نبود زیرساخت‌های‌ مناسب آموزشی در روستاها و شهرها از دلایل اصلی توسعه نیافتگی‌ه. تا جایی که ما در صحبت‌هامون متوجه شدیم، بچه‌ها مجبورن از ششم به بعد، برای ادامه‌ی تحصیل، به شهر یا روستای دیگه که عموما دور هم هست، برن. که به دخترها معمولا این اجازه داده نمیشه. و موضوع دیگه‌ای که به نظر خیلی مهمه، آگاه ساختن مردان جامعه است. به نظر میرسه بیشتر از اینکه نیاز باشه قدمی برای آگاهی زنان برداشته بشه، مردان بلوچ باید تحصیل‌کرده و آگاه بشن. این مسئله هرچند زمان‌بر هست اما به مرور پرده‌های تعصب رو کنار میزنه و راه رو برای توانمندسازی خانم‌ها باز میکنه. (همین الان هم وقتی با مردان آگاه یا تحصیل‌کرده  جامعه بلوچ صحبت می‌کنید، از این وضعیت اظهار ناراحتی می‌کنند)

دختر بچه‌های زیبای بلوچ
دختر بچه‌های زیبای بلوچ

در پایانِ این پست، توصیه‌های کلی (که خودم قبل سفر گروهی، به همسفرهام متذکر میشم) رو به صورت موردی ذکر میکنم. اگه به نظرتون چیزی جا افتاده یا باید تغییر کنه ممنون میشم بهم بگید:

۱۰ توصیه قبل از سفر به بلوچستان

۱- بلوچ‌ها فوق‌العاده مهربان و مهمان‌نوازن اما زندگیِ ساده‌ و بی‌تکلفی دارن. سعی می‌کنن با بهترین‌ چیزهایی که دارن پذیرایی کنن اما توقعِ خدمات لاکچری و … نداشته باشیم.

۲- مذهبِ بلوچ‌ها سنی‌ه. احیانا سر مذهب و اعتقادات بحث نکنیم تا دلخوری پیش نیاد! خودشون هم اعتقاد دارن که: «این سنی و شیعه و … فقط اسم‎ه و همه برادر و خواهریم. مهم انسانیت‌ه.»

۳- مردم، مخصوصا در روستاها، اعتقادات مذهبی دارن. لباس‌های خانم‌های بلوچ بسیار زیباست اما از خانم‌هاشون عکس نگیرید (از بچه‌ها مشکلی نداره). به صورت کلی اینجوری‌ه که دختر مجرد رو نباید کسی ببینه! آقایون لطفا وارد جمع خانم‌هاشون نشید (یا جاهایی که احتمالا خانم‌ها اونجا هستن)

۴- بلوچ‌ها، عموما وضعیت اقتصادی خوبی ندارند اما لطفا از روی دلسوزی کمک مالی نکنید و یا برای جنسی بیشتر پول ندید. به جاش از جامعه محلی خرید کنید. مخصوصا صنایع دستی‌ (که خیلی هم زیباست) و محصولات محلی. (به صورت کلی این نکته رو در سفر به هر مقصدی باید رعایت کنید)

۵- به نظرم برجسته‌ترین مورد در روستاهای بلوچستان، کودکانشون هستن. معمولا خانواده‌های پرجمعیتی دارن. دو تا موضوع بوجود میاد. اولا باید سعی کنیم الگوهای رفتاری مناسب و تا حد امکان مشابه جامعه‌محلی داشته باشیم تا الگوبرداری منفی ازمون نکنن. دوما بعضی جاها کودکانشون یاد گرفتن میان از گردشگرا درخواست پول (تحت عنوان عیدی) یا هرچیز دیگه میکنن. به هیچ عنوان کمک مالی نکنید. اگه دوست دارید میتونید هدیه‌های کوچیک فرهنگی تهیه کنید (مثل کتاب کوچیک یا لوازم تحریر) و همراهتون داشته باشید. اتفاقا بچه‌های باهوشی هستن و استقبال می‌کنن. بعلاوه به رشد فرهنگی جامعه هم کمک کردید. (خیلی‌ها کتاب می‌برن هدیه میکنن به کتابخونه‌های اونجا)

۶- خانم‌ها تا جایی که می‌‌تونید به خاطر جو مذهبی جامعه محلی، سعی کنید حجاب رو رعایت کنید. آقایون هم تیپ‌های عجیب نزنید.

۷- سعی کنیم در مقام نصیحت کردن و توصیه‌گری نباشیم. برای خود من تبعیض جنسیتی بارز بین دخترا و پسرای جامعه بلوچ در زمینه‌های مختلف مخصوصا تحصیل، فعالیت اجتماعی و … خیلی ناراحت‌کننده بود. بعلاوه اینکه دخترانشون معمولا درس نمی‌خونن و در سنین پایین ازدواج می‌کنن. اما توسعه‌ی یه جامعه یکباره قرار نیست اتفاق بیفته و باید دلیل رو در لایه‌های پایین‌تر اجتماعی جستجو کرد. 

۸- مشروبات الکلی، حیوانات خانگی (مخصوصا سگ) و … که در دین اسلام نهی‌شده، در فرهنگ بلوچ‌ها هم جایی نداره. لطفا همراهتون نباشه.

۹- در آخر اینم بگم که یکی از چیزایی که تو این سفر یاد می‌گیریم اینه که با وجود اختلافات عقیده‌ای و فرهنگی زیاد، بتونیم همدیگه رو دوست داشته باشیم و بپذیریم. مطمئنم بعد از برگشت از این سفر، در صورتی که تعامل مناسب و موثری با بلوچ‌ها داشته باشید، عاشقشون می‌شید.

۱۰- سعی کنید در گروه‌های کوچک (زیر ۱۵ نفر) به این منطقه سفر کنید. چرا که (علاوه بر مزایای دیگه) فرصت بیشتری برای تعامل با جامعه محلی پیدا خواهید کرد.

دختران بلوچ

توجه: عکس هدر پست برای گروه بانوک هست که هدفشون توسعه و بهتر شدن وضعیت بهداشت و تحصیل یکی از روستاهای بلوچستان با فروش هنرهای دستی (سوزن‌دوزی) است. می‌تونید محصولات زیباشون  رو در پیج اینستاگرامی‌شون ببینید و خریداری کنید (آدرس: banook.doch)

درباره‌ی فائزه قاسمی

همیشه پُرم از دغدغه‌ی رفتن. افسارگسیختگی و ناآرامیِ تو وجودم، سکون رو نمی‌پسنده. ‌ خوب یا بد، همیشه حس می‌کنم راه‌های نرفته‌ی زیاد و فرصتِ کمی پیشِ رومه. تجربه‌ی رفتنِ راه‌ها و لذت بردن ازشون هدفیه که به زندگیم معنا میده. ‌خودم رو تو سفر شناختم و اگه یه هفته در میون سفر نکنم پژمرده میشم. تحصیلات آکادمکیم تو زمینه مهندسی نرم‌افزار بوده و الان دانشجوی ارشد هوش‌مصنوعی هستم

همچنین ببینید

پاکورا و آبگوشت انار بلوچی

سفر آگاهانه بلوچستان، قسمت پنجم – شکمگردی در بلوچستان

میخوایم با هم یه شکمگردی مجازی کنیم در دیار بلوچستان با غذاها و خوراکی‌های خوشمزه و متنوعش. سعی شده روش تهیه‌ی هرکدوم و مواد اولیه‌شون هم گفته بشه.

6 نظر

  1. صندلی بلوچی خیلی باحاله:)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *